Prezentujemy dziś Czytelnikom niezwykłą mapę, będącą plonem I pomiaru wojskowego, czyli tzw. mapowania józefińskiego. Stworzono wówczas szczegółowe mapy i operaty katastralne, będące dla nas bezcennym źródłem historycznym. Współautorem tego odcinka jest Mikołaj Haratyk, z którym realizujemy wiele projektów badawczych. Przedstawiamy zatem trzy kluczowe dla Ustronia fragmenty mapy, datowej na lata 1764-1783. Na każdym z nich oznaczyliśmy numerami istotne punkty, które przybliżymy w tekście. Mapa pochodzi ze zbiorów Uniwersytetu Jana Ewangelisty Purkiniego w Uściu nad Łabą w Czechach, a zatytułowana jest: „Theil des Teschner Fürstenthums” (Część Księstwa Cieszyńskiego).
PIERWSZY FRAGMENT MAPY
Na pierwszym fragmencie mapy podziwiać możemy XVIII-wieczny Nierodzim wraz z Hermanicami. Pod nr. (1) znajduje się Mayerhof (MH), czyli folwark w Nierodzimiu, istniejący w rejonie dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 6, a przy nim 9 małych stawów w obrębie obecnych ulic Wiejskiej, Bładnickiej i Szerokiej. W drugiej połowie XVIII w. w całym tzw. „państwie hermanickim”, obejmującym Hermanice, Nierodzim i Bładnice Dolne, podstawową gałęzią gospodarki była hodowla ryb. Większość akwenów likwidowano już na początku XIX w. ze względu na brak połączenia z ciekiem wodnym oraz lokalizację na nieodpowiednim podłożu w rejonie starorzecza Wisły. Gdy stare stawy siłą rzeczy wysychały, po kolejnej powodzi powstawały nowe, stąd ich topograficzne nazewnictwo na mapie. Nr. (2) oznaczony został stary tartak Foksowej w Nierodzimiu, zlokalizowany u zbiegu dzisiejszych ulic Katowickiej, Skoczowskiej i Wiejskiej (obok byłego sklepu „Hermes”), a jako dowód widzimy na mapie ikonę koła wodnego. Majątek ów zakupił później Jerzy Kowala, rozwijając tartak oraz zakładając gospodarstwo rolno-sadowniczo-ogrodnicze. Teren ten jest nadal własnością potomków Jerzego, czyli rodziny Adama Mrowca. Nr. (3) oznaczyliśmy rzekę Wisłę, której koryto było jeszcze wówczas nieuregulowane i zmienne z uwagi na częste i obfite powodzie. Nr (4) to las, o którym mówi się do dziś „do sośnio”. Ciągnął się on zachodnim brzegiem Wisły od Dolnego Ustronia przez Hermanice aż do Nierodzimia. Nr (5) wskazuje nam trzy tzw. Nowe Stawy (Neue Teiche) w rejonie dzisiejszych ul. Cichej i Zagajnik. Zaś nr (6) to Schwarzwald, czyli czarny las dębowo-olchowy na zachodnich rubieżach Nierodzimia. Nr. (7) wyszczególniliśmy późniejszy młyn i tartak, należące kolejno do Jerzego Prażaka, Karola Boukala i Adolfa Glogowszka. Miejsce to, również oznaczone kołem wodnym, obecnie znajduje się na posesji rodziny Kędzierskich. Nr. (8) oznakowaliśmy tzw. Stare Stawy (Alte Teiche), ciągnące się od obecnej ul. Dominikańskiej do ul. Chałupniczej, po wschodniej i zachodniej stronie Bładnicy. Potok ten płynie na wschód od dzisiejszej dwupasmówki, dzieląc stawy w osi pionowej na dwie spore grupy. Pod nr. (9) znajduje się natomiast najbardziej wysunięty na południe staw w Hermanicach, określony tu jako „Kidoń Teich”. Nazwa pochodzi od nazwiska gospodarza, osiadłego ongiś pod lasem, na granicy z Kozakowicami. Nr (10) wskazuje nam olchowy las (olszynę) przy obecnej ul. Folwarcznej. Nr. (11) oznaczyliśmy dwór (Hof) czyli „zómek” w Hermanicach. W czasie, gdy powstawała mapa, mieszkał tu wraz z rodziną baron Antoni Goczałkowski z Goczałkowic, ten sam, który przeszedł do historii, fundując w 1769 r. drewniany kościółek św. Anny w Nierodzimiu. Nr (12) identyfikuje bardzo ciekawy zespół budynków tartaczno-młyńskich, należących do rodziny Konderlów, a później Kowalów. Były one usytuowane na wschód od hermanickiego „zómku”. Oba zakłady, oznaczone tu kołami wodnymi, korzystały z wód kanału Młynówka, z tym, że na jego wschodnim brzegu znajdował się tartak (Säge), a na zachodnim młyn (M jak Mühle). Pod nr. (13), już na wschodnim brzegu Wisły, odnajdujemy drewniany młyn należący do rodziny Maciejiczków z Lipowca, zasilany osobnym ciekiem wodnym prowadzonym od Wisły i wracającym do niej tuż za zakładem. Tu również występuje ikonografia z kołem wodnym. Nr. (14) oznaczyliśmy wszystkie najstarsze gospodarstwa w Hermanicach, ciągnące się po wschodniej stronie dzisiejszej ul. Skoczowskiej, od hermanickiego dworu do granicy z Ustroniem Dolnym. Pod nr. (15) kryje się wstęga kanału wodnego Młynówka, pod nr. (16) zaś potok Bładnica. Natomiast nr (17) to Pańszczok, czyli Pański Las. Mowa tu o najstarszym lesie Komory Cieszyńskiej, który jako jedyny ocalał w tym rejonie, a zlokalizować go możemy na granicy Hermanic i Kozakowic, w okolicach dzisiejszego „Baru pod Lasem”.
DRUGI FRAGMENT MAPY
Na kolejnym fragmencie poznajemy XVIII-wieczne oblicze centralnej części Ustronia. Nr. (18) oznaczyliśmy Młotownię „Adama”, określoną tu jako Eisen Hammer, czyli młotownia żelaza. Był to drugi z kolei ustroński zakład hutniczy, zlokalizowany w miejscu późniejszej Kuźni. Na mapie zakładowi towarzyszy niewielki pierwotny zbiornik wodny, poprzednik późniejszego stawu fabrycznego. Zaskoczeniem jest nr (19) czyli Młotownia „Alberta” z całkiem okazałym stawem, która, jeżeli wierzyć dawnym badaczom, wówczas jeszcze nie istniała. Możliwe jest, iż stał tutaj pierwotny drewniany „Alberthammer”, natomiast dopiero w 1820 r. powstał murowany budynek młotowni, trwający, po przebudowie na mieszkania, do dziś. Zwróćmy uwagę, iż po przeciwnej stronie drogi jest zupełnie pusto. Patent tolerancyjny, pozwalający protestantom na wzniesienie domu modlitwy, ogłoszony został pod koniec powstawania mapy, w 1781 r. Wprawdzie od 1783 r. odprawiano nabożeństwa w prowizorycznym drewnianym budynku, zlokalizowanym w miejscu późniejszej szkoły, ale zanim oddano go do użytku, prace nad mapą zakończono. Tym bardziej nie możemy tu dojrzeć pierwszej drewnianej świątyni, czyli Bethhausu, poświęconego w 1785 r. Nr (20) to oznaczenie Dolnego Ustronia (Unter), który, jak widać, cechował się już wówczas dość gęstą zabudową. Pod nr. (21) widzimy 3 stawy w rejonie ul. Tartacznej, Kościelnej i Stawowej. W owym czasie należały już one do folwarku dolnoustrońskiego, będącego własnością Komory Cieszyńskiej, który w 1771 r. został rozparcelowany w celu sfinansowania budowy ośrodków hutniczych. Pod nr. (22) znajdujemy 2 kolejne stawy, usytuowane na północ od obecnej ul. Cieszyńskiej. Dziś jest to niezagospodarowana podmokła łąka. Pod nr. (23) ukrywa się stary kościół św. Klemensa. I teraz uwaga! Jest to jedyne przedstawienie kartograficzne, obrazujące pierwszy kościół parafialny w centrum Ustronia. Z opisywanej mapy wynika, iż mógł on znajdować się bliżej obecnej ul. Cieszyńskiej, czyli w rejonie parkingu przy późniejszej Savii ( a dziś sklepu Euro). Inne źródła też na to wskazują, aczkolwiek badania nadal trwają. Nr. (24) oznaczyliśmy dawny sierociniec jezuicki, przeniesiony w 1753 r. do centrum Ustronia z Lipowca. Na mapie opisano go jako Waisenhaus. Posągi św. Józefa z Dzieciątkiem oraz św. Jana Nepomucena nakreślono tutaj w ich pierwotnej lokalizacji, kiedy to posadowione były centralnie przed główną bramą sierocińca. Pod nr. (25) naniesiono 2 kolejne stawy, znajdujące się pomiędzy obecnymi ul. Cieszyńską a Brody, tam gdzie dzisiejsze osiedla Centrum i Konopnickiej oraz sklepy Lidl, Carrefour etc. Pod nr. (26) figuruje młyn, założony już w XVII w. w miejscu późniejszego tartaku Kozłów. Widzimy tu jedno koło wodne oraz oznaczenie M, co dowodzi, iż sam tartak powstał później. Pod nr. (27) znajdujemy jeszcze 3 stawy, tym razem w rejonie obecnej drogi pod Skarpą i osiedla Zeta Park. Zaś nr (28) wskazuje kolejne historyczne miejsce w Ustroniu. Zaznaczono tu dwa koła wodne, posadowione po przeciwnych stronach Młynówki. Prawobrzeżne napędzało młyn Kralów (stojący niegdyś przy obecnej ul. Słonecznej), zaś lewobrzeżne tartak (Säge und Mühle). Po założeniu Huty „Klemensa” w 1772 r. Komora Cieszyńska nakazała likwidację tartaku, uruchamiając w jego miejscu nieduży zakład przetwórczy żelaza, wchodzący w skład kompleksu hutniczego. W połowie XIX w. założono tu pierwotny Zakład Kąpieli Zimnych, tzw. Wellenbad, rozbudowany w 1864 r., który nadal czerpał wodę z dawnej tartacznej odnogi Młynówki. Pod nr. (29) widzimy założenie Huty „Klemensa” w jego wczesnej postaci, oznaczone jako Schmelz H (Hütte). Uwagę zwraca niewielki czworokątny staw, czyli dawny „Bagniok”, należący pierwotnie do górnoustrońskiego folwarku, który od 1832 r. stawał się z biegiem czasu ważnym zbiornikiem retencyjnym huty. Towarzyszy mu sieć odnóg Młynówki, służących do spławiania drewna niezbędnego do wypalania w mielerzach węgla drzewnego. Pod nr. (30) figuruje oznaczenie Górnego Ustronia (Ober). Obie wioski połączyły się we wspólną jednostkę administracyjną w 1837 r. i odtąd dopiero możemy mówić o jednym Ustroniu. Na lewym krańcu mapy widzimy oznaczone nr. (31) wzgórze Jelenica (Jelenitza Berg). Z kolei na prawym jej skraju, pod nr. (32), dostrzegamy tajemniczą cegielnię, oznaczoną literami ZH (Ziegelei), która znajdowała się w XVIII w. między dzisiejszym Ośrodkiem Tulipan a Śląskim Szpitalem Reumatologicznym.
TRZECI FRAGMENT MAPY
Trzeci fragment przedstawia górną część Ustronia u podnóży Czantorii. Pod nr. (33) widnieje potok Poniwiec. Nr. (34) oznaczono Młyn Sztwiertniów, istniejący od 1705 r. do I wojny światowej. Był on zlokalizowany na obszarze dzisiejszej dwupasmówki, przy obecnej ul. Katowickiej II, mniej więcej w połowie drogi pomiędzy restauracjami „Sielanka” i „Dwa Noże”. Nr (35) to kolejna zdumiewająca zagadka, gdyż na mapie zaznaczono ośrodek hutniczy (Eisen Hammer), który powinien powstać najwcześniej w 1813 r.! A ponadto towarzyszy mu okazały staw! Wynika z tego, że mieliśmy w miejscu obecnego Nadleśnictwa zakład, będący protoplastą Młotowni „Krystyny” i Walcowni „Hildegardy”. Możemy także próbować obalić teorie sprzed kilkudziesięciu lat i założyć, iż „Krystynę” wzniesiono dużo wcześniej, tuż po założeniu Huty „Klemensa”. Pod nr. (36) widzimy Suchy Potok, a nr (37) to pusty teren, na którym powstała w 1792 r. Papiernia Arcyksiążęca, przebranżowiona w 1837 r. w Kuźnicę „Teresy” w Polanie. Nr (38) to szczyt Czantorii Wielkiej, nr (39) zaś Małej, a całości dopełnia oznaczona nr. (40) Skalica. Przy analizie mapy nasuwają się jeszcze następujące wnioski. Otóż ul. Cieszyńska łączyła się wówczas z ul. Brody w Wielkiej Cisownicy, w okolicach kopalni rudy żelaza pod wzgórzem Cis, natomiast droga do Goleszowa biegła od dzisiejszej ul. Fabrycznej koło obecnego cmentarza komunalnego przez Równię. Ponadto obecną Bładnicę tworzyły dawne potoki: Postrzedni Bach (dziś potoczek przy ul. Stawowej i Tartacznej), Sedlecznik Bach (Żabiniec) oraz Schwabina Bach (na granicy Gojów i Równi). Zachęcamy w okresie świątecznym do spacerów szlakiem historycznych miejsc, opartych o naszą mapę. Wszak studiowanie źródeł kartograficznych wspaniale wycisza i skutecznie odrywa od natłoku codziennych myśli.
Alicja Michałek, Mikołaj Haraty