Przemysław I zwany przez potomnych Noszakiem był najwybitniejszym politykiem w Księstwie Cieszyńskim, panującym przez ponad pół wieku (od 1358 r.) i jednym z ważniejszych dyplomatów w XIV-wiecznej Europie. Jego postać i dokonania nadal wzbudzają zainteresowanie, toteż 18 marca, mimo słonecznego i ciepłego popołudnia w Miejskiej Bibliotece zgromadziło się wiele osób, które z zainteresowaniem wysłuchały barwnego, dwugodzinnego wykładu zobrazowanego prezentacją multimedialną przez Władysława Michała Żagana, etnologa i antropologa kultury, z zamiłowania historyka zajmującego się średniowieczem i kustosza Muzeum Zamkowego w Grodźcu Śląskim.
Dziś Noszak często kojarzy się z piwem, jeszcze do niedawna produkowanym przez Browar Zamkowy w Cieszynie, ale pasjonatom dawnych dziejów cieszyński książę dał się poznać jako uznany dyplomata i wytrawny polityk. Prelegent omówił długie i aktywne życie Noszaka, który jako jeden z nielicznych ówczesnych władców dożył 76 lat. Otóż najsłynniejszy cieszyński książę urodził się pomiędzy 1332 a 1336 rokiem. Był trzecim synem księcia Kazimierza I cieszyńskiego (syna Mieszka I, założyciela dynastii Piastów cieszyńskich) i jego żony księżnej Eufemii mazowieckiej. Kazimierz I zbliżając się politycznie do króla Czech Jana Luksemburskiego, który był też tytularnym królem Polski w 1327 roku złożył mu hołd lenny w Opawie. Otrzymał wówczas zapewnienie dziedzicznego posiadania Księstwa Cieszyńskiego oraz daleko idącej suwerenności wewnętrznej. Kazimierz zabiegał o utrzymanie jedności terytorialnej swojego księstwa, przez co ustanowił tylko jednego spadkobiercę pośród swych pięciu synów, a pozostałych przeznaczył do stanu duchownego. Przemysław pierwotnie nie był wyznaczony do objęcia tronu, jednak przedwczesna śmierć jego starszych braci sprawiła, że został on głównym dziedzicem Księstwa. Był człowiekiem wykształconym, znał kilka języków – łacinę, polski, czeski, niemiecki, angielski, francuski i prawdopodobnie węgierski. Żagan mówiąc o wizerunku Przemysława Noszaka zwrócił uwagę, że kamienna rzeźba księcia znajduje się na tumbie, czyli grobowcu w kościele Marii Magdaleny w Cieszynie, który jest nekropolią Piastów cieszyńskich. W kilku średniowiecznych manuskryptach można też doszukiwać się jego postaci. Natomiast o jego charakterze kronikarz Jan Długosz 50 lat po śmierci księcia odnotował, że był on „mężem roztropnym, sprawnym i poważnym”. Roztropny, czyli kierujący się rozsądkiem, człowiek sprawiedliwy, porządny i rzetelny, poważny to człowiek godny poważania, zaufania, czcigodny i szanowany. Kronikarz pierwszy użył sformułowania „noszak”, określającego cieszyńskiego księcia, gdyż pod koniec życia miał on problemy z chodzeniem i musiał być noszony w lektyce.
Tymczasem papież Innocenty w jednym z listów nazwał Przemysława „próżnym gogusiem” ze względu na jego styl ubierania się, który – podążając za pojawiającą się modą – nosił krótsze części wierzchniej odzieży, zamiast długich do kostek szat. Warto przypomnieć, że w średniowieczu nastąpiła zdecydowana zmiana w ubiorze – zamiast długich, luźnych strojów zaczęto nosić dopasowane. W XIV wieku dominuje styl gotycki, a ciało ludzkie było podstawą tego stylu, więc miało być smukłe i wysokie. Suknia kobieca też zaczęła być obcisła w pasie z dużym dekoltem i to nie podobało się Kościołowi.
Książę wziął sobie za żonę Elżbietę bytomską; w dniu ślubu miał lat 31, a jego wybranka 13, co zdarzało się nieraz w XIV w. Urodziła ona czwórkę dzieci: Przemysława, Bolesława, Annę i Małgorzatę. Dwór księcia na zamku w Cieszynie liczył wówczas około 300 osób. Już wtedy pojawiały się takie stanowiska jak marszałek, stolnik, skryba, kapelan i wiele innych.
Dzięki programowi do generowania dawnych rysów twarzy, który jest zaawansowaną metodą opartą o sztuczną inteligencję, możemy spojrzeć na oblicze księcia, ale również na zmiany w jego wizerunku od nastolatka do sędziwego wieku. Gdy miał 10 lat jego rodzice gościli na zamku cieszyńskim przyszłego cesarza Karola IV Luksemburskiego, a później na jego dworze zaczęła się kariera księcia. Nauczył się tam dyplomacji, zdobywał wpływy i budował relacje, które przyczyniły się w przyszłości do jego międzynarodowej roli. Największym sukcesem Noszaka było wynegocjowanie ślubu Anny Luksemburskiej z Ryszardem II, królem Anglii. Przemysław był władcą małego księstwa, zręcznie działał na arenie europejskiej, toteż liczyli się z nim królowie Francji i Anglii, gdzie przebywał sześciokrotnie. Miał też inne osiągnięcia, gdyż często decydował o losach całych królestw, stając się rozjemcą w różnorakich sporach. Na prośbę króla Władysława Jagiełły, do którego zbliżył się w ostatnich latach życia, Przemysław wziął udział w pertraktacjach polsko-krzyżackich w 1410, lecz zakończyły się one niepowodzeniem. Potrafił przekonywać nawet najbardziej trudnych do negocjacji władców i szukać kompromisów, choć innym wydawało się to niemożliwe.
Przemysław I nie tylko działał na forum międzynarodowym, ale także powiększał swoje ziemie. Dzięki zręcznej polityce udało mu się przejąć kontrolę nad częścią księstwa bytomskiego. W 1384 roku zdobył połowę Głogowa i Ścinawy, a rok później kupił Strzelin oraz Oświęcim. Posiadał wiele innych pomniejszych ziem na terenie cesarstwa, które dostawał za wierną służbę. Przemysław musiał działać ostrożnie, balansując między lojalnością wobec cesarza a własnymi ambicjami. Manewrował między potężniejszymi władcami, wzbogacał swoje księstwo i budował relacje, które dawały mu wpływy sięgające daleko poza Śląsk. Był to jedyny śląski władca, który posiadał prywatny pałac na Hradczanach, w królewskiej dzielnicy w Pradze.
Jednym z najbardziej dramatycznych momentów w życiu Przemysława I Noszaka była śmierć jego syna, Przemysława oświęcimskiego, którego w 1406 roku zamordowano w Rybniku, a jego zabójców po torturach zabito. Morderstwo to zostało dokonane najprawdopodobniej na zlecenie księcia raciborskiego Jana II Żelaznego, który nie chciał dopuścić do utwierdzenia się władzy książąt cieszyńskich nad Oświęcimiem.
Po 1378 roku książę zaczął uskarżać się na doskwierającą mu podagrę. Choroba w końcu doprowadziła energicznego księcia do całkowitego niedowładu nóg, tak że Przemysław był zmuszony korzystać z pomocy lektyki, lecz nadal był aktywny.
Książę Przemysław I Noszak zmarł 23 maja 1410 roku w Cieszynie, po długiej i wyczerpującej podróży do Malborka. Do ostatnich chwil życia był uznanym dyplomatą, pozostawiając książęcą koronę jedynemu ocalałemu synowi – księciu Bolesławowi, oraz małoletniemu wnukowi (synowi Przemysława oświęcimskiego) Kazimierzowi I. Na jego pogrzeb przyjechały koronowane głowy z całej Europy i takiego wydarzenia Cieszyn już nigdy nie zobaczył. Zakończyła się epoka przemysławowska w Księstwie Cieszyńskim. Zmieniali się kolejni władcy, ale żaden z nich nie dorównał już księciu Przemysławowi I. Warto podkreślić, że jego następcy byli bardzo blisko tronu polskiego i czeskiego, ze względu na zręczną politykę Noszaka i koligacje.
Lidia Szkaradnik